٢.[كتابى] استوار، تا از عذاب شدیدى كه از سوى اوست، بترساند و به مؤمنانى كه كارهاى شایسته انجام مىدهند، بشارت دهد كه براى آنان پاداشى نیكوست
٥.نه آنان به این [سخن بىپایه] یقین و دانشى دارند و نه پدرانشان. این سخنى که از دهانشان بیرون مىآید، تهمت بزرگى است و جز دروغ نمىگویند
٦.پس [اى پیامبر!] بیم آن مىرود که اگر به این سخن [الهی] ایمان نیاورند، تو در پى آنان خود را از شدت اندوه هلاک کنى
٧.همانا ما آنچه را روى زمین است، زینت براى آن قرار دادیم تا آنان را بیازماییم که کدامشان بهتر و نیکوتر عمل مىکنند
٩.آیا پنداشتهاى که اصحاب کهف و رقیم، از نشانههاى شگفت ما بودند؟ [ما را نشانههایى شگفتانگیزتر از آن نیز هست]
١٠.آنگاه که آن جوانمردان [از شرّ حکومت طاغوت] به غار پناه بردند، گفتند: «پروردگارا! از سوى خود رحمتى به ما عطا کن و براى ما [زمینهی] رشدى در کارمان فراهم ساز!»
١٢.سپس آنان را برانگیختیم [و بیدارشان کردیم] تا معلوم سازیم کدام یک از آن دو گروه، مدّت خواب و درنگ خود را دقیقتر حساب مىکند
١٣.ما داستان آنان را به درستى براى تو حکایت مىکنیم. آنان جوانمردانى بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند و ما بر هدایتشان افزودیم
١٤.و ما به دلهایشان نیرو و استحکام بخشیدیم، آنگاه که آنان بهپاخاستند و گفتند: «پروردگار ما همان پروردگار آسمانها و زمین است، هرگز جز او [کسى را به] خدایى نخواهیم خواند، چرا که در این صورت سخنی نادرست گفتهایم
١٥.آنان، قوم [نادان] ما هستند که به جاى خدا، معبودانى دیگر گرفتهاند. چرا آنان دلیل آشکارى بر [حقّانیت] خدایان خود نمىآورند؟ پس کیست ستمکارتر از کسى که بر خداوند، دروغ بندد؟
١٦.و آنگاه که از مشرکان و آنچه جز خدا مىپرستند، فاصله گرفتید، پس به غار پناه برید، تا پروردگارتان رحمت خود را براى شما بگسترد، و در کارتان براى شما آسایشی فراهم آورد.»
١٧.و [اگر آنجا بودى] خورشید را مىدیدى که هنگام طلوع، به سمت راست آنان متمایل مىشود و چون غروب کند، ایشان را وامىگذارد و به چپ متمایل مىگردد و آنان در محلّى وسیع از آن غار قرار داشتند. این از آیات و نشانههاى خداست. هر کس را خدا هدایت کند، او هدایتیافتهى راستین است و هر که را [به بیراهه واگذارد و] گمراه کند، هرگز براى او یاورى راهنما نخواهى یافت
١٨.و آنان را بیدار مىپنداشتى، [زیرا چشمانشان باز بود،] در حالى که آنان خواب بودند و ما آنان را به پهلوى راست و چپ مىگرداندیم [تا بدنشان سالم بماند.] و سگشان دستهاى خود را بر آستانهى غار گشوده بود. اگر نگاهشان مىکردى، پشت کرده، از آنان مىگریختى و همهی وجودت از آنان پر از ترس مىشد
١٩.و ما آنگونه [که خوابشان کردیم]، آنان را [از خواب] برانگیختیم تا میان خود از یکدیگر پرسش کنند. یکى از آنان گفت: «چه مدّت [در این غار] ماندهاید؟» گفتند: «یک روز، یا بخشى از روز.» [سرانجام] گفتند: «پروردگارتان داناتر است که چه مقدار ماندهاید. پس یکى از خودتان را با این پولتان به شهر بفرستید تا ببیند کدامیک [از مغازهداران] غذاى پاکیزهترى دارد؟ پس غذایى از آن برایتان بیاورد و باید [در این کار] زیرکى و دقّت به خرج دهد، مبادا کسى را از شما آگاه کند
٢٠.زیرا اگر آنان بر شما دست یابند، سنگسارتان خواهند کرد، یا شما را به آیین خودشان بازخواهند گرداند و در این صورت هرگز رستگار نخواهید شد.»
٢١.و بدینگونه [مردم آن شهر را] بر حالشان آگاه کردیم تا بدانند وعدهی خدا [در برانگیختن مردگان] حقّ است و در فرارسیدن قیامت هیچ تردیدى نیست. هنگامى که [کاشفانِ غار] میان خود در کار آنان نزاع و ستیز داشتند، [یک گروه] گفتند: بر روی [جایگاه] آنان بِناى یادبودى بسازید، پروردگارشان به [حال] آنان داناتر است.» اما کسانى که بر کارشان [نسبت به اصحاب کهف] پیروز شدند، گفتند: «ما بر [جایگاه] آنان معبد و مسجدى مىسازیم.»
٢٢.به زودى خواهند گفت: «آنان سه نفر بودند، چهارمینشان سگشان بود.» و [عدّهاى] میگویند: «پنج نفر بودند، ششمینِ آنان سگشان بود.» [این سخنى بىدلیل و] پرتاب تیرِ گمان به گذشتهاى ناپیداست و [عدّهاى دیگر] میگویند: «هفت تن بودند و هشتمین آنان سگشان بود.» بگو: «پروردگارم به تعدادشان داناتر است، [و شمار] آنان را جز اندکى، کسى نمىداند.» پس دربارهى آنان جز به ظاهر [و آنچه آشکار کردهایم]، مجادله مکن و دربارهى ایشان از هیچکس نظر مخواه
٢٤.مگر آنکه [بگویى:] «اگر خدا بخواهد.» و اگر [گفتنِ انشاءاللَّه را] فراموش کردى، [هرگاه یادت آمد،] پروردگارت را یاد کن و بگو: «امید است که پروردگارم مرا به راهى که [به درستی] نزدیکتر است، راهنمایى کند.»
٢٦.[در برابرِکسانى که اختلاف دارند،] بگو: خداوند به مدّتى که در غار ماندند، داناتر است. غیب آسمانها و زمین از آنِ اوست. چه بینا و شنواست! جز او براى مردم هیچ یار و یاورى نیست و هیچ کس را در حکم و فرمانروایىِ خود شریک نمىگیرد.»
٢٧.و آنچه را که از کتاب پروردگارت به تو وحى شده است، [بر مردم] بخوان. [سنّتها و] کلمات الهى را تغییردهندهاى نیست و هرگز جز او پناهگاهى نخواهى یافت
٢٨.و همراه با کسانى که پروردگارشان را هر صبحگاه و شامگاه مىخوانند و خشنودى او را مىجویند، خود را شکیبا ساز و دیدگانت را از آنان برمگیر که زیور دنیا را بطلبى و از کسانى که دلشان را از یاد خود غافل کردهایم و در پى هوس خویشند و کارشان بر گزافه و زیادهروى است، پیروى مکن
٢٩.و بگو: «حقّ از سوى پروردگار شما رسیده است، پس هر که خواست ایمان آورد و هر که خواست کافر شود.» همانا ما براى ستمگران آتشى مهیا کردهایم که [شعلههایش] همچون سراپردهاى آنان را فراگرفته، و اگر فریادرسى خواهند، با آبى [چون مس] گداخته به فریادشان مىرسند که [گرماى آن] چهرهها را بریان مىکند! چه بد نوشیدنى و چه بد جایگاهى است
٣١.آنان باغهایى جاوِدانه دارند که نهرها از زیر [قصرها و تختهایشان] جارى است. در آنجا با دستبندهایى طلایى آراسته مىشوند و جامههایى سبز از حریر نازک و دیبای ضخیم مىپوشند، در آنجا برتختها تکیه میدهند. چه نیکو پاداشى و چه خوش جایگاهى
٣٢.[اى پیامبر!] براى آنان [سرگذشت] دو مردى را مثل بزن که براى یکى از آن دو، دو باغ انگور قرار دادیم و دور آنها را با نخل پوشاندیم و میان آن دو باغ را کشتزار قرار دادیم
٣٤.و آن مرد را میوهاى [فراوان] بود. پس به دوستش که با او گفتگو مىکرد، گفت: «من از تو مالدارترم، و از نظر نفرات، [نیز] نیرومندترم.»
٣٥.و او در حالى که بر خویش ستمکار بود، به درون باغ آمد [و با غرور] گفت: «گمان ندارم که هرگز این [باغ] نابود شود،
٣٦.و گمان نمىکنم که قیامت برپا شود و اگر هم به سوى پروردگارم بازگردانده شوم، یقیناً بهتر از این [باغ] را در بازگشت، خواهم یافت.»
٣٧.دوستش که با او گفتگو مىکرد، گفت: «آیا به آن کسی کفر میورزی که تو را از خاک، سپس از نطفه آفرید، آنگاه تو را مردى کامل و تمام اندام قرار داد؟
٣٩.و چرا آنگاه که وارد باغت شدى، نگفتى: آنچه خدا بخواهد [همان شود!] هیچ نیرویى جز به [قدرت] خدا نیست. اگر مرا از نظر مال و فرزند، کمتر از خویش مىبینى،
٤٠.پس امید است که پروردگارم بهتر از باغِ تو را به من عطا کند و مجازات حساب شدهای بر باغ تو از آسمان بفرستد تا به زمینى بىگیاه و لغزنده تبدیل شود،
٤٢.و [سرانجام] میوههاى باغ آن [مرد مغرور، با قهر خدا] احاطه شد [و از بین رفت]. پس او چنان شد که دو دست خویش را به خاطر خرجهایى که در باغ کرده بود، [از شدّت حسرت] برهم مىمالید، در حالى که همه داربستها فروریخته بود و مىگفت: «اى کاش کسى را شریک پروردگارم قرار نمىدادم.»
٤٥.و [اى پیامبر!] براى آنان زندگى دنیا را مثَل بزن که همچون آبى است که از آسمان فروفرستادیم، پس گیاه زمین به وسیلهى آن [چنان انبوه شود که] در هم فرورود، پس ناگهان خشک شود، آن چنان که بادها پراکندهاش سازند و خداوند بر هر چیزى تواناست
٤٦.مال و فرزندان، زینت زندگى دنیایند و کارهاى ماندگار شایسته، نزد پروردگارت پاداشى بهتر دارند و امید داشتن به آنها نیکوتر است
٤٧.و روزى که کوهها را به حرکت درآوریم و زمین را آشکار [صاف و هموار] مىبینى در حالى که همگان را برانگیختهایم، پس هیچ یک از آنان را نمىنهیم
٤٨.و [در آن روز مردم] صف کشیده، بر پروردگارت عرضه مىشوند. [خدا به آنان مىفرماید:] «همانگونه که نخستین بار شما را آفریدیم، [امروز هم] به سوى ما آمدید، بلکه پنداشتید ما برایتان وعدهگاهى نمىنهیم؟»
٤٩.و کتاب [و نامهى اعمال] در میان نهاده مىشود، پس مجرمان را مىبینى که از آنچه در آن است بیمناکند و مىگویند: «واى بر ما! این چه کارنامهاى است که هیچ کوچک و بزرگى را فروگذار نکرده، مگر اینکه برشمرده است!» آنچه را انجام دادهاند، [در برابر خود] حاضر مىیابند و پروردگارت به هیچکس ستم نمىکند
٥٠.و[یاد کن] هنگامى که به فرشتگان گفتیم: «براى آدم سجده کنید.» پس همه جز ابلیس سجده کردند! او از جنّ بود و از فرمان پروردگارش سر برتافت. آیا [با این حال] او و نسل او را به جاى من سرپرستان خود مىگیرید؟ در حالى که آنان دشمن شمایند! ستمگران بد چیزى را به جاى خدا برگزیدند
٥١.من ابلیس و فرزندانش را نه در آفرینش آسمانها و زمین گواه گرفتم و نه در آفرینش خودشان و من گمراهگنندگان را دستیار خود نمىگیرم
٥٢.و روزى که [خداوند به مشرکان] مىفرماید: «آنان را که شریک من مىپنداشتید، فرابخوانید [تا کمکتان کنند].» پس آنها را مىخوانند؛ ولى پاسخى به آنان نمىدهند و ما میانشان ورطه هلاکت قرار مىدهیم
٥٤.و البتّه ما در این قرآن، از هر مثلى براى مردم، گوناگون بیان کردیم، [ولى مردم به انکار آنها برخاستند.] و آدمى بیش از هر چیزى جدال کننده است
٥٥.و هنگامى که هدایت به سوى مردم آمد، چه چیزى آنان را از ایمانآوردن و آمرزشخواهى از پروردگارشان بازداشت؟ جز آنکه سنّت خداوند دربارهى پیشینیان براى آنان [نیز] بیاید، یا آنکه عذاب، رویاروى آنان قرار گیرد! [تا ایمان بیاورند و درخواست آمرزش کنند]
٥٦.و ما پیامبران را جز بشارتدهندگان و بیمدهندگان نمىفرستیم، ولى کافران به باطل مجادله و ستیز مىکنند تا به وسیلهى آن حقّ را درهم کوبند و آنان نشانهها و آیات مرا و آنچه را که به آن بیم داده شدند، به مسخره گرفتند
٥٧.و کیست ستمکارتر از کسی که آیات پروردگارش را به او یادآور شوند، ولی او از آنها روی گرداند و [گناهان و] دستاورد پیشینهى خویش را فراموش کند؟! البتّه ما بر دلهایشان پردههایى نهادیم تا آیات قرآن را نفهمند و در گوشهایشان سنگینى قرار دادیم که اگر به سوى هدایتشان فراخوانى، هرگز به راه نخواهند آمد
٥٨.و پروردگارت آمرزندهى صاحب رحمت است. اگر [بخواهد] مردم را به خاطر آنچه کسب کردهاند، مجازات کند، هرچه زودتر عذاب بر آنان مىفرستد، [ولى چنین نمىکند؛] بلکه براى آنان موعدى قرار داده که [با فرارسیدنش] جز خداوند هرگز پناهگاهى نمىیابند
٦٠.و [به یادآور] زمانى که موسى به جوان [همراهش] گفت: «من دست از جستجو برنمىدارم تا به محلّ برخورد دو دریا برسم، حتّى اگر سالها [به راه خود] ادامه دهم.»
٦١.پس چون به محلّ تلاقى آن دو [دریا] رسیدند، ماهى خود را [که براى غذا همراه داشتند،] فراموش کردند. ماهى هم راه خود را در دریا برگرفت و رفت
٦٢.چون از آن محل گذشتند موسى به جوان [همراه] خود گفت: «صبحانه ما را بیاور! به راستى که از این سفر رنج و خستگیِ بسیار دیدهایم!»
٦٣.او گفت: «آیا به یاد دارى که ما، جایى [لب دریا ایستادیم و براى رفع خستگى] پشت به صخرهها دادیم؟ من فراموش کردم [ماجرای] ماهى را [براى تو بگویم] و کسى جز شیطان آن را از یاد من نبرد، تا آن را یادآورى کنم و در [کمال] شگفتى، ماهى راه خود را در دریا پیش گرفت [و رفت]!»
٦٤.[موسى] گفت: «این همان [نشانه قرارگاهى] است که در پى آن بودیم.» پس از همان راه بازگشتند، در حالى که ردّ پاى خود را دنبال مىکردند
٦٥.پس [در آنجا] بندهاى از بندگان ما را یافتندکه از جانب خود، رحمتى [عظیم] به او عطا کرده بودیم و از نزد خود علمى [فراوان] به او آموخته بودیم
٦٦.موسى به او گفت: «آیا [اجازه مىدهى] در پى تو بیایم، تا از آنچه براى رشد وکمال به تو آموختهاند، به من بیاموزى؟»
٧١.پس آن دو به راه افتادند، تا آنکه سوار کشتى شدند. [خضر] آن را سوراخ کرد. موسى گفت: «آیا آن را شکافتی تا سرنشینانش را غرق کنى؟ راستى که کار ناروایى کردى!»
٧٤.پس به راه خود ادامه دادند تا به نوجوانى برخورد کردند، پس [خضر] او را کشت. موسى گفت: «آیا بىگناهى را بدون آنکه کسى را کشته باشد، کشتى؟ به راستى کاری زشت و ناپسند کردى!»
٧٦.[موسى] گفت: «اگر از این پس چیزى از تو پرسیدم، دیگر با من همراه مباش، قطعاً از سوى من معذور خواهى بود.»
٧٧.پس آن دو به راه خود ادامه دادند تا به یک آبادى رسیدند. از اهل آنجا غذا خواستند. [ولی] آنان از پذیرایی آن دو خودداری کردند. پس آن دو در آنجا دیوارى را یافتند که در حال ریزش بود. [خضر،] دیوار را [تعمیر و] برپا کرد. [موسى با تعجّب] گفت: «[اینها که به ما غذا ندادند،] اگر مىخواستى، براى این کار مزد مىگرفتى!»
٧٨.[خضر] گفت: «این [بار، هنگام] جدایى میان من و توست. اکنون تو را از اسرار آنچه نتوانستى بر آن شکیبایى ورزى، آگاه خواهم کرد
٧٩.اما آن کشتى، از آنِ بینوایانى بود که در دریا کار مىکردند و در کمین آنان پادشاهى بود که به زور، هر کشتى [سالمى] را مىگرفت. من خواستم معیوبش کنم [تا به دست آن ستمگر نیفتد]
٨٠.و امّا آن نوجوان [که او را کشتم،] پدر و مادرش هر دو مؤمن بودند. ترسیدیم که او آن دو را به کفر و طغیان وادارد
٨٢.و امّا آن دیوار، از آنِ دو نوجوان یتیم در آن شهر بود، و زیر آن دیوار، گنجى براى آن دو بود و پدرشان مردى صالح بود. پس پروردگارت اراده کرد که آن دو به حدّ رشد خود برسند و گنج خویش را که رحمتى از سوى پروردگارت بود، بیرون آورندو من این کارها را خودسرانه نکردم. این بود تأویل و راز آنچه نتوانستى بر آن صبر و شکیبایى ورزى.»
٨٦.تا آنگاه که به غروبگاهِ خورشید رسید. [غروب] خورشید را چنان یافت که در چشمهاى تیره و گلآلود فرومىرود و نزد آن قومى را یافت [که فساد و ستم مىکردند]. گفتیم: «اى ذوالقرنین! یا [آنها را] عذاب مىکنى و یا میان آنان نیکى در پیش مىگیرى [و همه را مىبخشایى].»
٨٧.[ذوالقرنین] گفت: «امّا هرکس ستم کند، او را عذاب خواهیم کرد، سپس به سوى پروردگارش بازگردانده مىشود. او هم وى را به سختى عذاب مىکند
٨٨.و امّا هر کس ایمان آورد و کار شایسته کند، پس پاداشی بهتر براى اوست و کار را بر او آسان خواهیم گرفت.»
٩٠.تا آنکه به محلّ طلوع خورشید رسید، آن را چنان یافت که بر قومى طلوع مىکند که در برابر [تابش] آن پوششى براى آنان قرار نداده بودیم
٩١.[سرگذشت ذوالقرنین و ملتها] اینگونه [بود]، و یقیناً ما به آنچه نزد او بود، احاطه داشتیم. [و کارهایش زیر نظر ما بود]
٩٤.گفتند: «اى ذوالقرنین! [قوم] یأجوج و مَأجوج در این سرزمین فساد مىکنند. آیا اگر ما هزینه را بپردازیم، تو میان ما و آنها سدّى مىسازى [تا از شرّشان ایمِن شویم]؟»
٩٥.[ذوالقرنین] گفت: «آنچه پروردگارم در آن به من قدرت داده، [از کمک مالى شما] بهتر است. پس مرا با نیروی خود کمک کنید تا میان شما و آنان سدّى محکم بسازم
٩٦.براى من پارههاى آهن بیاورید [و در شکاف این دو کوه بریزید.]» تا آنگاه که میان دو کوه هم سطح و برابر شد. آنگاه گفت: «[اینک آتش بیفروزید و در کورهها] بدمید.» تا وقتى که آنها را [مانند] آتشى [سرخ] گرداند. گفت: «[اکنون] مس گداخته بیاورید تا روى آهنها[ی مذاب] بریزم.»
٩٧.[چنان سدی ساخته شد که قوم یأجوج و مأجوج] نتوانستند از آن بالا روند و نتوانستند در آن رخنهاى پدید آورند
٩٨.[ذوالقرنین] گفت: «این، رحمت بزرگى از پروردگار من است [و تا موعد مقرّر پابرجاست]، پس هرگاه وعدهى پروردگار من فرارسد، آن [سدّ] را در هم مىکوبد. و وعدهى پروردگارم حقّ است.»
٩٩.و در آن روز [پایان جهان]، مردم را رها مىکنیم تا بعضى در بعضى همچون موج درآمیزند، و [چون] در صور دمیده شود، همه را یکجا گرد خواهیم آورد
١٠١.آنان که چشمانشان از یاد من در پردهى غفلت بود و [از شدّت تعصّب و لجاجت،] توان شنیدن [سخن حقّ را] نداشتند
١٠٢.آیا آنان که کفر ورزیدند، پنداشتند که [اگر] بندگان مرا به جاى من به سرپرستى بگیرند، [آنها را سود مىبخشد؟ هرگز!] قطعاً ما جهنّم را براى پذیرایى از کافران آماده کردهایم
١٠٤.آنان که در زندگى دنیا تلاششان [به هدر رفته، و] گم و نابود مىشود، در حالى که مىپندارند کار شایسته و نیک انجام مىدهند.»
١٠٥.آنان، کسانى هستند که به آیات پروردگارشان و دیدار او [در قیامت] کفر ورزیدند، پس کارهایشان تباه و نابود شد. ما براى آنان در قیامت، میزانى برپا نخواهیم کرد، [چون کارشان ارزشى ندارد تا نیاز به میزان باشد]
١٠٩.بگو: «اگر دریا براى [نوشتن] کلمات پروردگارم مرکب شود، پیش از آنکه کلمات پروردگارم پایان پذیرد، [آب] دریا تمام مىشود، هر چند دریایى همانند آن را به کمک آوریم.»
١١٠.بگو: «بیگمان من بشرى همچون شمایم، [جز اینکه] به من وحى مىشود که خداى شما خداى یگانه است. پس هر که به دیدار پروردگارش امید و ایمان دارد، کارى شایسته کند و هیچکس را در عبادت پروردگارش شریک نسازد.»