٤.فرعون، در سرزمین [مصر] سرکشی کرد و مردم آنجا را فرقه فرقه نمود. گروهی از آنان را به زبونی و ناتوانی میکشاند، پسرانشان را سر میبرید و زنانشان را [برای کنیزی] زنده نگهمیداشت. بهراستی که او از تبهکاران بود
٥.و ما اراده کردهایم بر کسانی که در زمین ناتوان شمرده شدهاند، منّت گذاریم و آنان را پیشوایان و وارثان [زمین] قرار دهیم
٦.و به آنان در آن سرزمین، قدرت و تمکّن بخشیم و به فرعون و [وزیرش] هامان و سپاهیانشان، که از ایشانند، آنچه را از آن بیمناک بودند، نشان دهیم
٧.و ما به مادر موسی الهام کردیم که: «او را شیر بده! پس هرگاه [از فرعونیان] بر او بیمناک شدی، او را [در صندوقی بگذار و] به دریا بیافکن! و مترس و [از دوریش] غمگین مباش! ما او را به تو بازمیگردانیم و او را از پیامبران قرار میدهیم.»
٨.پس فرعونیان، او را [از آب] برگرفتند تا سرانجام، دشمن و مایهی اندوهشان گردد. همانا فرعون و هامان و سپاهیانشان خطاکار بودند
٩.و همسر فرعون [احساس کرد که آنان قصد کشتن کودک را دارند، پس به فرعون] گفت: «او را نکشید که روشنی چشم من و توست. شاید [در آینده] به ما سودی برساند، یا او را به فرزندی بگیریم.» ولی آنها نمیفهمیدند [چه کسی را در آغوش خویش میپرورانند]
١٠.و دل مادر موسی خالی شد. اگر قلب او را استوار نساخته بودیم تا از ایمان آورندگان [به وعدهی ما باقی] بماند، نزدیک بود که [با بیتابیاش،] آن [راز] را فاش کند
١١.و [مادر موسی] به خواهر او گفت: «[صندوق حامل موسی را] دنبال کن!» پس او از دور موسی را زیر نظر داشت، در حالی که [دشمنان] متوجه نبودند
١٢.و ما [شیر] زنان شیرده را از پیش بر او ممنوع کردیم، [تا به آغوش مادر بازگردد.] پس [خواهر موسی که مأموران را در جستجوی دایه دید،] گفت: «آیا میخواهید شما را به خانوادهای راهنمایی کنم که سرپرستی او را برای شما بپذیرند و خیرخواه او باشند؟»
١٣.پس ما او را به مادرش بازگردانیدیم تا روشنی چشم او باشد و غم نخورد و بداند که وعدهی الهی حق است؛ ولی بیشتر مردم نمیدانند
١٤.چون موسی نیرومند شد و رشد و کمال یافت، به او حکمت و دانش عطا کردیم. و ما اینگونه نیکوکاران را پاداش میدهیم
١٥.و موسی وارد شهر شد، در حالی که مردم بیخبر بودند. در آنجا به دو مرد برخورد که با یکدیگر زد و خورد میکردند، این یکی از طرفداران موسی و آن [دیگری] از دشمنانش بود. پس آن که از پیروان موسی بود، از او در برابر دشمنش یاری خواست. پس موسی مشتی بر [سینهی] او زد که کار او را ساخت. موسی گفت: «این [درگیری شما] از کار شیطان بود. او دشمنِ گمراه کنندهی آشکاری است.»
١٦.[موسی] گفت: «پروردگارا! من به خویشتن ستم کردهام. پس مرا بیامرز!» پس [خداوند] او را آمرزید. به درستی که او آمرزندهی مهربان است
١٧.[سپس موسی] گفت: «پروردگارا! به خاطر [قدرت و] نعمتی که بر من ارزانی داشتی، هرگز پشتیبان تبهکاران نخواهم بود.»
١٨.[موسی، آن شب را] در شهر نگران و ترسان صبح کرد. ناگهان [دید] همان کسی که دیروز از او یاری خواسته بود، [دوباره] وى را به فریادرسى مىخواند! [به او] گفت: «به راستی که تو در گمراهی آشکاری هستی! [چرا که بدون قدرت و نیرو، با فرعونیان به زد و خورد مىپردازى.]»
١٩.پس چون [موسى] خواست با آن کسى که دشمن هر دوى آنها بود، به سختى برخورد کند، گفت: «اى موسى! آیا مىخواهى مرا [هم] به قتل برسانى؟ همانگونه که دیروز یک نفر را کشتى؟! تو جز زورگویى در روى زمین هدفى ندارى، و نمىخواهى که از مصلحان باشى.»
٢٠.[در این هنگام] مردى از دورترین نقطهی شهر [که مرکز استقرار فرعونیان بود،] شتابان آمد و گفت: «اى موسى! سران قوم در مورد کشتن تو به مشورت نشستهاند، پس [زود از شهر] بیرون برو، که من از خیرخواهان و دلسوزان توام.»
٢١.پس [موسى] از آن [شهر] بیرون رفت، در حالى که نگران و ترسان بود. گفت: «پروردگارا! مرا از [دست] این گروه ستمگر نجات بده!»
٢٣.و چون موسى به [چاه] آب مَدیَن رسید، گروهى از مردم را در اطراف آن دید که به سیراب کردن [چهارپایان خویش] مشغولند و در کنار آنان، دو زن را دید که [دامهای خود را از رفتن به سوى آب] دور مىداشتند. [موسى به آنان] گفت: «منظور شما [از این کنارهگیرى] چیست؟» گفتند: «ما [گوسفندان خود را] آب نمىدهیم تا این که همهى چوپانان [دامهایشان را] برگردانند و [حضور ما در اینجا براى آن است که] پدر ما پیرمردى کهنسال است.»
٢٤.پس [موسى گوسفندانشان را] براى آنان آب داد، سپس رو به سوى سایه آورد و گفت: «پروردگارا! من به هر خیرى که تو بر من بفرستى، نیازمندم.»
٢٥.پس [چیزى نگذشت که] یکى از آن دو [زن] در حالى که با حیا و عفّت، راه مىرفت، نزد او آمد و گفت: «پدرم از تو دعوت مىکند تا مزد این که براى ما [دامهایمان را] آب دادى، به تو بپردازد.» پس همین که موسى به نزد او آمد و سرگذشت خود را براى او بازگو کرد، شعیب گفت: «نترس! تو از گروه ستمگران نجات یافتى!»
٢٦.یکى از آن دو [دختر] گفت: «اى پدر! او را استخدام کن، زیرا بهترین کسى که [مىتوانى] استخدام کنى، شخصِ توانا و امین است.»
٢٧.[شعیب به موسى] گفت: «من قصد دارم یکى از این دو دخترم را به همسرى تو درآورم، بر این [شرط] که هشت سال براى من کار کنى و اگر آن به ده سال تمام کردى، [به خواست و] از ناحیهی خودتوست و من نمىخواهم بر تو سخت بگیرم. به زودى به خواست خداوند، مرا از صالحان خواهى یافت.»
٢٨.[موسى پیشنهاد شعیب را پذیرفت و] گفت: «این [قراردادی] میان من و تو [باشد. البتّه] هر کدام از دو مدّت را که به انجام رساندم، ستمى بر من نخواهد بود، [و من در انتخاب آن آزادم]! و خداوند برآنچه ما مىگوییم، [گواه و] وکیل است.»
٢٩.پس چون موسى، مدّت [قرارداد] را به پایان رساند و با خانوادهاش [از مَدین به سوى مصر] رهسپار گردید، از سوى [کوه] طور آتشى را دید. به خانوادهاش گفت: «قدرى درنگ کنید! من آتشى دیدم، [مىروم تا] شاید خبرى برای شما بیاورم، یا شعلهاى از آتش را، تا [با آن] گرم شوید.»
٣٠.پس همین که [موسى] نزدیک آن [آتش] آمد، [ناگهان] از جانب راست آن درّه، در آن جایگاه مبارک و خجسته، از [میان] یک درخت، ندا داده شد که: اى موسى! همانا من، اللّه، پروردگار جهانیان هستم
٣١.و عصایت را بیفکن! پس چون مشاهده کرد آن [عصا] چنان جست و خیز مىکند گویا مارى چالاک و کوچک است، پشتکنان گریخت و به عقب [هم] نگاه نکرد! [ندا رسید که:] «اى موسى! پیش بیا و نترس! همانا تو در امان هستى
٣٢.[اى موسى!] دستت را در گریبان فروببر، [خواهى دید که] بدون هیچ بیمارى و نقص و عیبى، سپید و درخشان بیرون خواهد آمد. و براى رهایى از [تعجّب و] ترس، دو دستت را بر سینه بگذار. پس این [دو معجزه، دو دلیل روشن و] دو برهان از طرف پروردگارت به سوى فرعون و اشراف قوم اوست. بهدرستى که آنان گروهى فاسق بودهاند.»
٣٣.[موسى] گفت: «پروردگارا! من یکى از آنها را کشتهام، پس مىترسم [پیش از آن که دعوتم را ابلاغ کنم،] مرا به قتل برسانند
٣٤.و برادرم هارون را که در بیان از من شیواتر است، براى یارىام با من بفرست، تا مرا تصدیق کند. مىترسم که [فرعونیان] مرا تکذیب کنند.»
٣٥.[خداوند] فرمود: « [نگران مباش!] ما بازوى تو را به واسطهی [همراهىِ] برادرت محکم خواهیم کرد و براى شما، برترى و سلطه قرار خواهیم داد، پس به برکت آیات [و نشانههاى] ما بر شما دست نخواهند یافت. شما و پیروانتان پیروزید!»
٣٦.پس هنگامى که موسى با [معجزات و] آیات روشن ما به سراغ آنان آمد، گفتند: «این چیزى جز جادوی ساختگى نیست و ما چنین چیزى را در [میان] نیاکان خود نشنیدهایم.»
٣٧.و موسى [در پاسخ تکذیب فرعونیان] گفت: «پروردگار من به کسى که از نزد او هدایت آورده، آگاهتر است و [مىداند] سرانجام [نیک] آخرت براى چه کسانى است. بىتردید ستمکاران رستگار نخواهند شد.»
٣٨.و فرعون گفت: «اى بزرگان قوم! من جز خودم، معبودى براى شما نمىشناسم؛ [امّا براى تحقیق بیشتر،] اى هامان! براى من آتشى بر گِل بیفروز، [و آجر تهیه کن،] پس برجى بلند براى من بساز، شاید [با بالا رفتن از آن] به خداى موسى دست یابم و من او را از دروغگویان مىپندارم.»
٤٠.پس ما [نیز] او و لشکریانش را [با قهر خود] گرفتیم و به دریا افکندیم. پس بنگر که پایان کار ستمگران چگونه است
٤١.و آنان را پیشوایانى قرار دادیم که به آتش [دوزخ] دعوت مىکنند و [البتّه در] روز قیامت، یارى نخواهند شد
٤٣.و بیگمان پس از آن که نسلهاى نخستین را نابود ساختیم، به موسى کتاب [آسمانى تورات را] عطا کردیم [تا وسیلهاى] براى بصیرت مردم و هدایت و رحمت باشد، شاید که آنان پند گیرند
٤٤.و [ای پیامبر!] هنگامى که فرمان [نبوّت] را به موسى دادیم، تو در جانب غربى [کوه طور] حضور نداشتى و از شاهدان نبودى
٤٥.ولى ما [اقوامى را] در روزگاران مختلف پدید آوردیم، پس روزگار درازى بر آنها گذشت، [تا جایى که سرگذشتشان فراموش شد.] و تو در میان اهل مَدین اقامت نداشتهاى تا [از وضع آنان آگاه باشى و بتوانى] آیات ما را [دربارهی مردم مَدین،] بر مردم مکه بخوانى، اما سنّت ما این است که افرادى را براى هدایت مىفرستیم
٤٦.و آنگاه که ما [موسى را] ندا دادیم، تو در کنار کوه طور نبودى، اما [این وحى] رحمتى است از جانب پروردگارت، تا تو [به واسطهى آن] قومى را که پیش از تو هشدار دهندهاى برایشان نیامده بود، هشدار دهى، شاید آنان متذکر شوند
٤٧.اگر مصیبتى به خاطر دستاوردشان به آنان برسد، مىگویند: «پروردگارا! چرا براى ما پیامبرى نفرستادى تا آیات تو را پیروى کنیم و از مؤمنان باشیم؟»
٤٨.پس هرگاه از جانب ما حقّ براى آنان آمد، گفتند: «چرا آنچه [به این پیامبر] داده شده، شبیه آنچه به موسى داده شده، نیست؟» مگر [همین کافران لجوج و بهانهگیر] به آنچه پیشتر به موسى داده شده بود، کفر نورزیدند؟ [مگر آنها نبودند که] گفتند: «این دو [کتاب تورات و قرآن،] جادوهایى هستند که پشتیبان یکدیگرند!» و گفتند: «ما به همهى آنها کافریم!»
٤٩.[اى پیامبر! به آنان] بگو: «اگر راست مىگویید، شما کتابى از جانب خداوند بیاورید که از این دو [کتاب] هدایتبخشتر باشد، تا من از آن پیروى کنم.»
٥٠.پس اگر [پیشنهاد] تو را نپذیرفتند، بدان که آنان پیرو هوسهاى خویشند. و کیست گمراهتر از آن کس که از هوس خود پیروى کرده و هدایت الهى را نپذیرفته است؟ خداوند، قوم ستمگر را هدایت نمىکند
٥٣.و زمانى که [قرآن] بر آنان تلاوت شود، میگویند: «ما به آن ایمان آوردیم. آن، حقّى است از سوی پروردگارمان. ما پیش از این [نیز] اهل تسلیم بودهایم.»
٥٤.آنان به خاطر صبرشان [بر ایمان و عمل به قرآن]، دو برابر پاداش داده مىشوند. و [آنانند که] بدىها را با نیکى دفع مىکنند و از آنچه روزى آنان کردهایم، انفاق مىنمایند
٥٥.و هرگاه [سخن بیهوده و] لغوى را بشنوند، از آن روى برمیگردانند و میگویند: «کردارِ ما براى ما و کارهاى شما براى شما! [ما را به خیر و] شما را به سلامت! ما به سراغ نادانان نمىرویم.»
٥٦.[اى پیامبر!] تو نمىتوانى هر که را دوست دارى، هدایت کنى، بلکه خداوند است که هر کس را بخواهد، هدایت مىکند. و او به رهیافتگان آگاهتر است
٥٧.و [کافران] گفتند: «اگر ما همراه تو از هدایت [قرآن] پیروى کنیم، [قدرتمندان عرب،] ما را از سرزمینمان [مکه] خواهند ربود!» آیا ما آنان را در حرم امنى قرار ندادیم که همواره هر نوع میوه و محصولى که رزقى از سوى ماست، به سوى آن سرازیر مىشود؟ ولى بیشتر آنان نمىدانند
٥٨.و چه بسیار مناطقى که ما به خاطر طغیان در زندگى، نابود کردیم. این خانههاى آنهاست که [خراب و ویران شده و] پس از آنان، جز اندکى [از انسانها در آن] سکونت نکردند. و ما وارث [آنان] بودهایم
٥٩.و پروردگارت قریهها را نابود نمىکند، مگر این که در میان آنان پیامبرى برانگیزد، که آیات ما را بر آنان تلاوت کند. و ما هیچ آبادى را هلاک نکردیم، مگر آن که اهل آن ظالم بودند
٦٠.و آنچه به شما داده شده، بهرهى زندگى [زودگذر] دنیا و زینت آن است. و آنچه نزد خداست، بهتر و پایدارتر است. پس آیا نمىاندیشید؟
٦١.پس آیا کسى که به او وعدهاى نیکو دادهایم و او آن را خواهد دید، مانند کسى است که او را از بهرهى زندگى دنیا بهرهمند ساختهایم، سپس او در روز قیامت از احضارشدگان خواهد بود؟
٦٣.آن [شریکان،] کسانى که حکم عذاب بر آنان محقّق گشته است، مىگویند: «پروردگارا! اینان کسانى هستند که ما گمراه کردهایم. همانگونه که خود گمراه بودیم، آنها را [نیز] گمراه کردیم، [امّا اینک از آنان] به سوى تو بیزارى مىجوییم. [اینان در واقع] ما را نمىپرستیدند، [بلکه به دنبال هواپرستى و هوسرانى خود بودند.]»
٦٤.و [در این هنگام به مشرکان] گفته مىشود: «معبودانى را که شریک خدا مىپنداشتید، بخوانید!» پس آنها را مىخوانند؛ امّا [معبودان] جوابى به آنها نمىدهند. و [در این حال] عذاب الهى را مىبینند [که آنان را در برمىگیرد، پس آرزو مىکنند] اى کاش، هدایت یافته بودند
٦٧.امّا هر کس [در این دنیا] توبه کند و ایمان بیاورد و کار شایستهاى کند، پس امید است که از رستگاران باشد
٦٨.و پروردگارت آنچه را بخواهد، مىآفریند، و برمىگزیند. براى آنان [در برابر خداوند] حقّ انتخابى نیست. منزّه است خدا. و برتر است از آنچه [براى او] شرک مىورزند
٧٠.اوست خدایی که معبودى جز او نیست. ستایش در دنیا و آخرت مخصوص اوست. حاکمیت تنها از آنِ اوست و به سوى او بازگردانده مىشوید
٧١.بگو: «آیا اندیشیدهاید که اگر خدا شب را تا روز رستاخیز بر شما پایدار بدارد، کدام معبودى جز اللّه براى شما روشنى خواهد آورد؟ پس آیا نمىشنوید؟»
٧٢.بگو: «آیا اندیشیدهاید که اگر خداوند، روز را بر شما تا روز رستاخیز جاوِدان بدارد، کدام معبودى جز اللّه براى شما شب خواهد آورد، تا در آن آرامش [و آسایش] یابید؟ پس آیا نمىنگرید؟»
٧٣.و از رحمت اوست که براى شما شب و روز را قرار داد تا در آن آرامش یابید و از فضل او [روزى خود را] بجویید، و باشد که شکر گزارید
٧٤.و روزى که [خداوند] آنها را ندا مىدهد و مىگوید: «کجایند آن [همتایان و] شریکانى که براى من مىپنداشتید؟!»
٧٥.و [در آن روز] از هر امّتى، گواهى بیرون مىآوریم، پس [به مشرکان] مىگوییم: «دلیل خود را [بر شرک] بیاورید!» پس مىفهمند که حقّ، مخصوص خداست و هر چه به دروغ مىبافتند، از [دست] آنان رفته و محو شده است
٧٦.قارون از قوم موسى بود و بر آنان ستم کرد. و ما آنقدر از گنجها به او داده بودیم که حمل کلیدهایش بر گروهی نیرومند نیز دشوار بود. هنگامی که قومش به او گفتند: «مغرورانه شادى مکن! بیتردید خداوند شادمانانِ مغرور را دوست نمىدارد
٧٧.و در آنچه خداوند به تو داده است، سراى آخرت را بجوی، و [در عین حال] بهرهات را نیز از این دنیا فراموش مکن. و همانگونه که خداوند به تو احسان کرده است، تو نیز [به دیگران] احسان کن! و به دنبال فساد در زمین مباش، که خداوند، فسادگران را دوست نمىدارد.»
٧٨.[قارون] گفت: «این [ثروت فراوان] را فقط به خاطر دانشى که نزد من است، به من دادهاند.» او نمىدانست که خداوند، پیش از او از میان نسلها، کسانى را نابود کرده است، که از او نیرومندتر و مالاندوزتر بودند؟ و گناهکاران، از گناهشان پرسیده نمىشوند [و عذاب خداوند ناگهان فرود مىآید]
٧٩.[روزى قارون] با تمام تجمّل خود در میان قومش ظاهر شد. آنان که خواهان زندگانى دنیا بودند [آهى کشیدند و] گفتند: «اى کاش مانند آنچه به قارون دادهاند، ما نیز داشتیم! راستى که او بهرهى بزرگى [از نعمتها] دارد.»
٨٠.و [امّا] کسانى که علم [واقعى] به آنان داده شده بود، گفتند: «واى بر شما! پاداش الهى براى کسانى که ایمان آورند و کار شایسته کنند، [از این مال و ثروت]، بهتر است. و [البتّه] جز صابران، آن [پاداش] را دریافت نخواهند کرد.»
٨١.پس ما، او و خانهاش را به زمین فروبردیم. و هیچ گروهى نبود که او را در برابر قهر خداوند یارى کند، و خودش نیز نمىتوانست از خویش دفاع نماید
٨٢.و بامدادان، همان کسانى که موقعیت دیروز قارون را آرزو مىکردند، مىگفتند: «ای واى! گویا خداوند، [رزق و] روزى را بر هر کس از بندگانش که بخواهد، گشاده یا تنگ مىگرداند. اگر خداوند بر ما منت نگذاشته بود، حتماً ما را نیز [با او] به قعر زمین فرومیبرد. واى! گویا کافران، رستگار نمىشوند.»
٨٣.آن سراى آخرت را ما براى کسانى قرار مىدهیم که خواستار برترى و فساد در زمین نباشند. و سرانجام، [رستگارى] از آنِ پرهیزکاران است
٨٤.هر کس نیکى آورد، [پاداشى] بهتر از عملش خواهد داشت، و هر کس بدى آورد، پس [بداند] کسانى که کارهاى ناروا کنند، جز [به اندازهی] آنچه کردهاند، مجازات نمىشوند
٨٥.آن کس که قرآن را [بر تو نازل، و عمل به آن را] بر تو واجب کرد، قطعاً تو را به وعدهگاه [و زادگاهت] بازخواهد گردانید. بگو: «پروردگارم آگاهتر است که چه کسى هدایت را آورده، و چه کسى در گمراهى آشکار است.»
٨٦.و تو امید نداشتى که کتاب [آسمانى] به سوى تو فرستاده شود، لکن مگر رحمتى از سوى پروردگارت بود. پس [به شکرانهى آن] هرگز پشتیبان کافران مباش
٨٧.و پس از آن که آیات الهى به سوى تو نازل گردید، [وسوسهها و تهدیدهای کافران،] تو را [از تبلیغ آن] بازندارد. و [همچنان دیگران را] به سوى پروردگارت دعوت کن. و هرگز از مشرکان مباش
٨٨.و [هرگز] معبود دیگرى را با اللّه مخوان که معبودى جز او نیست. همه چیز جز ذات [پاک] او نابودشدنی است. فرمانروایى تنها از آن اوست، و همه به سوى او بازگردانده مىشوید